Сàéõàí àìüäðàë õºäººд áàéíà

Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газар аймгийнхаа сэтгүүлчдийн ажиллах урам зоргийг дэмжиж олон ажил санаачлан хийдгийн нэг нь орон нутгийнхаа хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудыг оролцуулсан баг гарган сумдад ажиллах бололцоогоор хангаж өгдөг юм.

 

Çàìä ãàðëàà

Áèäíèé çàõèàëñàí ìèêðî òýðýãíèé æîëîî÷ Áóÿí-Îðãèõ 20 ãàðóé æèë àéìãèéí Òàìãûí ãàçàðт æîëîî÷ õèéñýí îäîî õóâèàðàà àæèëëàæ áàéãàà íýãýí. Òýðýýð õýçýýíèé öýâýð÷ íÿìáàé, íàéäâàðòàéãààðàà îëîíä òàíèãäñàí æîëîî÷. ªã뺺íèé çóðãààí öàã õîðèí ìèíóò ãýõýä áèä öóãëàð÷èõñàí áàéëàà. ”ÌÎÍÖÀÌÝ ìýäýý” ñîíèíû Àëòàíáóëàã äàõü èäýâõòýí ñóðâàëæëàã÷ Ï.Áóÿí-Ýðäýíý ãóàé õàìãèéí ò¿ð¿¿íä èðñýí áàéñàí. Çà òýãýýä àéìãèéí ñîíèíû õî¸ð ñóðâàëæëàã÷, õî¸ð òåëåâèçèéí äºðâºí ñóðâàëæëàã÷,îïåðàòîð ãýýä íàéìóóëàà àéìãèéí òºâººñ 250 êì çàéòàé îðøèõ Îðõîíòóóë ñóìûã çîðèëîî. Çàì øîðîî òîîñã¿é, òýíãýð öýâ öýíõýð, àëòàí íàðàí áàÿñãàëàíòàé ýýæ ñàéõàí ºäºð áîëîõûã èëòãýíý. Õýäõýí õîíîãèéí ºìíº ¿ðãýëæëýí îðñîí áîðîîíä ãàçàð äýëõèé ºí㺺 çàñàí äýíæèéí íîãîî ñóãà óðãàæýý. Ñóðâàëæëàã÷èä çàìûí òóðø ñîíèí õà÷íûã õººðºëäñººð äºðâºí öàãèéí äàðàà çîðüñîí ãàçðàà õ¿ðëýý. Áèäíèéã ñóìûí Çàñàã äàðãà, Òàìãûí äàðãà õî¸ð óãòàí àâ÷, ºã뺺íèé öàé óóëãààä õî¸ð õýñýã áîëîí õóâààãäàæ, ìèíèé áèå õî¸ð ñóðâàëæëàã÷èéí õàìò Îðõîíòóóëûí õóó÷èí òºâ áóþó Ðàøààíò òîñãîí ðóó ÿâëàà. Ðàøààíò òîñãîí ìèíèé õóâüä ñîíèðõîëòîé àÿëàë áîëîõ íü ìýäýýæ. ßàãààä ãýâýë ýíä õàìãèéí àæèëñàã õ¿ì¿¿ñ àìüäàðäàã þì. Õàøààíäàà íîãîî, æèìñíèé áóò òàðüäàãã¿é, ìàë,ãàõàé, òàõèà ºñãºäºãã¿é, áàñ õóäàãã¿é àéë ºðõ ýíä áàéõã¿é.Àéëóóäûí õàøàà íü èõ òîì. Á¿ãä ãàçðàà õàãàëæ, үрээ суулган, õ¿ëýìæòýé íýã íü ýðò óðãàöûí íîãîîãîî òàðüæ, òýð íü ñî¸îë÷èõñîí áàéëàà.

Õèéõ àæèë èõ áàéíà

Áèäíèé ñóðâàëæëàõ àæèë Шар ус õýìýýõ ãàçàð òàðèàëàëòàà õèéæ áóé Ө.Æ¿ãäýðíàìæèëûí òàëáàéãààñ ýõýëëýý. Òýðýýð 30 ãàðóé æèë Îðõîíòóóë ñóìàíä àìüäàð÷ áàéãàà.1995 îíîîñ õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýð àæèëëàæ ýõýëñýí îäîî ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóé ãýýä þì þìíû çàõòàé áîëæýý. Ýäíèéõ 600 ãà ýðãýëòèéí òàëáàéòàé, äîëîî õîíîãèéí ºìíººñ òàðèàëàëòàà ýõýëñýí 80 õóâèà òàðü÷èõààä áàéãàà ãýíý. Áóóäàé ñàí, óëñûí íººöèéí ãàçàðòàé õàìòðàí àæèëëàäàã. Óëñ ãàçàð òàðèàëàíä ñàéí õºðºí㺠îðóóëæ áàéãààä áàÿðòàé ÿâäàã. Ýíý õàâàð äóòóó áàéñàí 20 ãàðóé òîíí ¿ðèéí 50 õóâèéã óðüä÷èëæ òºëººä àâñàí. ªºðò áàñ 20 òîíí ¿ð áàéñàí ãýæ ÿðèëàà. Ýäíèéõ ñàÿõàí òºñºë áè÷èæ,àéìàã õºãæ¿¿ëýõ ñàíãààñ 20 ñàÿ òºãðºã àâ÷ýý. Ýð÷èìæñýí ìàë àæ àõóé ýðõëýõ òºñºë õèéæýý. ªðõèéí ¿éëäâýðëýë ýðõëýõ õ¿í ººðºº ë õè÷ýýæ õèéâýë õèéõ àæèë èõ áàéíà. Çàðèì õ¿ì¿¿ñ àæèë îëäîõã¿é äýý áèø àæèë õèéõ ñîíèðõîë áàéõã¿é áàéíà óó äàà ãýæ áîääîã. Ìàíàé òàðèàëàëòàääºðâºí õ¿í àæèëëàæ áàéãàà. Өдөрт дунджаар 20 мянган төгрөгөөр бодож, хèéñíýýð нь öàëèíæуулäàã. պ人ä õàìãèéí ñàéõàí àìüäðàë áàéíà ãýæ ÿðèõ íü ÷èõýíä үнэхээр ÷èìýãòýé ñîíñîãäсон. Æ¿ãäýðíàìæèëûí òîì õ¿¿õýä Ýðõ¿¿ä ýäèéí çàñãèéí ÷èãëýëýýð, äàðààõ íü ÝÌØÓÈÑ-ä ñóðäàã. Õî¸ð áàãà íü äóíä ñóðãóóëü, öýöýðëýãò ÿâäàã. Õ¿¿õä¿¿äýý ÷àíàðòàé ñàéí ñóðãóóëüä ñóðãàõûã áîääîã ãýíý.

Äàðàà íü áèä òîì òîì ÷óëóóãààð ìàëûí õàøàà õîðîî ãýìýýð ç¿éë áàðüæ áóé õýñýã õ¿ì¿¿ñ äýýð î÷ëîî. Ñóìûí ãýðýýò öýðãèéí àëáàí õààã÷ áîëîõ òàâàí çàëóó ìàëûí èõ ýì÷ Ã.Ýðäýíýýãèéí óäèðäëàãà äîð ìàë ýì÷èëãýýíèé íýãäñýí öýã áàéãóóëàõààðàæèëëàæ áàéëàà. Ýðäýíýý ýì÷ ýíý öýãèéã õîðü ãàðóé æèë òàðõèíäàà óðãóóëæ ÿâñààð áàðüæ áàéãàà ãýíý. Ò¿¿íèé çóðàã òºñëèéã “Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà-2” òºñ뺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýíä èõ ë áàÿðòàé áàéëàà. Ìàëûí óãààëãà, òàðèëãûã ÷àíàðòàé õèéâýë ìàë ýð¿¿ë, õ¿íñ ÷àíàðòàé áîëíî ãýæ ÿðèõ òýðýýð ãó÷ ãàðóé æèë ìàëûí ýì÷ õèéæýý. Ñóìûí óäèðäëàãóóä àæëûã íü áàéíãà äýìæäýã áîëîõîîð àæèë íü óðàãøòàé, óðàìòàé áàéäàã ãýëýý.

Òîñãîí ºíãºæèí æàâõààæèæ áàéíà

Òîñãîíä õàðàà áóëààñàí õýäýí õººðõºí áàðèëãà áàéäãèéí íýã íü Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ áàéëàà. Òîñãîíû 1860 ãàðóé õ¿í àìä ¿éë÷èëäýã ýíýõ¿¿ òºâ 200 ãàðóé ñàÿ òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð 2008 îíä áàðèãäæýý. Äîòðîî áèå çàñàõ ãàçàðòàé, öýâýðõýí, òîõèëîã äóëààõàí àæ. Èõ ýì÷, áàãà ýì÷ òóñ á¿ð õî¸ð, äºðâºí ñóâèëàã÷ ãýýä 17 àæèëëàãñàäòàé.Òºìºð çàì ò¿øèãëýñýí áîëîõîîð à÷ààëàë èõ áàéäàã ãýíý. Àæëààðàà àéìàãòàà òîãòìîë ýõíèé ãóðâàí áàéðò ÿâäàã. Õýäõýí õîíîãèéí ºìíº ìàãàäëàí èòãýìæëýãäñýí øàëãàëòûã 98.1 õóâüòàé ºãñºí õýìýýí òºâèéí ýðõëýã÷ ×óëóóíòºìºð ÿðèëàà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ íü ×èéðýãæ¿¿ëýëòèéí êàáèíåòòàé, ººðèéí ëàáîðàòîðèòîé, ñ¿ðüåýãèéí êàáèíåòòàé ãýäãýýðýý îíöëîã àæ.

Õ¿í àì öººòýé áîëîîä òýð ¿¿ òîñãîíä ñàÿõàí áîëòîë öàéíû ãàçàð áàéñàíã¿é. Õàðèí áèä ñàÿõàí øèíýýð áàéãóóëàãäñàíöàéíû ãàçðààð îðëîî. Ãýðèéí ýçýí Í. Ãàíáîëä ñóì õºãæ¿¿ëýõ ñàíãààñ 13 ñàÿ òºãðºãèéí çýýë àâààä öàéíû ãàçðàà áàéãóóëæýý. Ýõíýð õ¿¿õä¿¿äòýéãýý ãýð á¿ëýýðýý àæèëëàäàã. Õýð÷ñýí ãóðèë, òàëõ, íàðèéí áîîâíû öåõ íýìæ àæèëëóóëàõààð áîëæýý. Õàâàð, íàìàðòàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä îëîí áîëäîã ãýíý. Öàéíû ãàçðûíõàà õ¿íñíèé íîãîîã ººðñ人 õàíãàäàã óäàõã¿é ìàëòàé áîëíî ãýæ ÿðèëàà.

 

ªðõèéí ¿éëäâýð-áèäíèé àìüäðàë

Áè äýýð ºã¿¿ëñýí òîñãîíûõîí ãýæ òýð àÿàðàà ºðõèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã óëñ. Ýäíèé íýã áîëîõ Õ.Ãàíòºìºðèéíä îðëîî. Õàøààíä нь 20 ¿íýýíèé ôåðì áàéãóóëàõ èõ àæèë ºðíºæ áàéëàà. Ãýðèéí ýçýãòýé ¨. Öýðýííàäìèä îðîñ õýë óðàí çîõèîëûí áàãø ìýðãýæèëòýé. Äóíä ñóðãóóëüä áàãøèëæ áàéãààä áèå ìóóòàé îõèíîî àñðàõààð áàãøèéí àæëàà îðõèñîí. Îõèíûõîî áèåèéã ñàéæðàõààð ç¿ãýýð ñóóæ ÷àäàëã¿é 1999 îíîîñ õóäàëäàà ¿éë÷èëãýý, ãàçàð òàðèàëàíãèéí ÷èãëýëýýð íºõºðëºë áàéãóóëàí îäîî “¯ð ä¿í” íýðòýé êîìïàíè áîëîí ºðãºææýý. Ýäíèé ãýð á¿ë õ¿íñíèé íîãîî òàðèõ, æèìñ, æèìñãýíý óðãóóëàõ, íîãîî äàðøëàõ, ñ¿¿, öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ, òàõèà ºñãºõ ãýýä ºãëººíººñ îðîé áîëòîë óéãàã¿é àæèëëàäàã. Íàìàð íýã ãà òàëáàéãààñàà 140-180 öí óðãàö õóðààí àâ÷, ÓÁ õîòîä áîëäîã “Íàìðûí íîãîîí ºäð¿¿ä” àðãà õýìæýýíä òîãòìîë îðîëöîæ, 10 ãàðóé ñàÿ òºãðºãèéí íîãîî, öàãààí èäýý áîðëóóëäàã ãýíý. Ñààëèéí 30 ãàðóé ¿íýýòýé, ñóìûíõàà èðãýäýýñ äóíäæààð 100 ãàðóé ëèòð ñ¿¿ õóäàëäàí àâ÷, öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàí æèëèéí äºðâºí óëèðàë ººðèéí äýëã¿¿ðýýðýý áîðëóóëäàã .¨. Öýðýííàäìèä àéìàãò áîëäîã îëîí óðàëäààí òýìöýýíä àìæèëòòàé îðîëöîæ, õàìãèéí îëîí òºðëèéí øèëäýã öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàã÷ààð øàëãàð÷ýý. Ýäíèéõ æèëä 20 ãàðóé õ¿íèéã àæëûí áàéðààð õàíãàæ, öàëèíæóóëäàã ãýíý. Õàøààíä íü нилээд хэдэн ïèí, õ¿ëýìæ ãýìýýð ñàðàâ÷ áàéõ þì. Ïèí äîòîð íü öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ìàøèí, ñàâ, ñóóëãà ãîëäóó. Òýð õ¿ëýìæ ãýìýýð ç¿éë íü öàãààí èäýý õàòààã÷ áàéð ãýíý. Øîðîî òîîñ áóóõã¿é, øóâóó òîíøèõã¿é, ñýð¿¿õýí. Æèëäýý õî¸ð òîíí ààðóóë, 200 êã øàð òîñ, 300 òîãîî ºðºì, öàãààí òîñ áîëîâñðóóëäàã àéëûí ýä õýðýãñýë àðàé ë ºâºðìºö, ãàð àæèëëàãàà õºíãºâ÷èëñºí áàéõ íü àðãàã¿é þì äàà. Îäîî áàðüæ áàéãàà ôåðìýý àéìàã õºãæ¿¿ëýõ ñàíä òºñºë áè÷èæ, 15 ñàÿ òºãðºã àâñíààð áàðüæ áàéãàà þì áàéíà. Áàñ ãóðâàí õàð òàðëàí ¿íýý õóäàëäàæ àâ÷ýý. Ýíý øàâèëõàí áèåòýé á¿ñã¿éãýýñ ÿìàð èõ ýð÷ õ¿÷, õ¿÷ õºäºëìºð óíäàð÷ áóéã õàðàõ ¿íýõýýð áàõàðõàëòàé áàéëàà.

Õ.Áîëîð ãóàéíõ íàéìàí àì á¿ë. Àæèë àìüäðàëàà òðàêòîð÷, êîìáàéí÷ààð ýõýëñýí òýðýýð îäîî òýòãýâýðò ãàðñàí ãýëã¿é ¿ð õ¿¿õä¿¿äýý ¿ëãýðëýýä àìüäðàëàà àâ÷ ÿâàà. Ýäíèéõ 100 ãà-ä òàðèàëàëò õèéäýã. Íàðèéí íîãîî õî¸ð ãà-ä òàðüäàã. Àãðîïàðêèéí øóãàìààð õ¿ëýìæ, óñàëãààíû ñèñòåì àâñàí. Õ¿ëýìæèíäýý ýðò óðãàöûí áàéöàà, ºðãºñò õýìõ, óëààí ëîîëü çýðýã õ¿íñíèé íîãîî òàðüæýý. ªíãºðñºí æèë 32 òîíí óðãàö õóðààñàí ãýíý. Æèëäýý íîãîîíîîñ òàâàí ñàÿàñ äýýø îðëîãî îëäîã. Íàìàð óðãàö õóðààõ ¿åýð àæèë÷èí íýìæ àâäàã. Õàøààíäàà õî¸ð òîì çîîðüòîé. Àéë àéìãààðàà íèéëýí õîðøîî áàéãóóëñàí. Àæëàà äýìæèæ õàìòðàí á¿òýýãýýä ñàéõàí áàéíà àà хэмээн àõìàä òàðèàëàí÷ ÿðüæ áàéíà.

Áèä Á.̺íõáàò áàãøèéí ãàäàà î÷ëîî. Õàøààíä íü îðîñûí óðò óëààí íýðòýé ñóíàãàð òîì ãàõàéíóóä õºëõºëäºí òîðîéíóóä íü àðâàëçàõ íü ýãä¿¿òýé. Ýíý áîë èë¿¿ íóãàëàìòàé, ìàõíû ÷èãëýëèéí ãàõàé àæýý. Áàãø ñóðãóóëü äýýðýý áàéãàà ãýñýí áîëîõîîð2-ð ñóðãóóëü оров. Ãàõàé÷èí-áàãø ãýõýýð òàíä ÷ áàñ ñîíèí áàéõ áîëîâ óó. ̺íõáàò áàãø ñóðãóóëüä ìàòåìàòèêèéí áàãø õèéãýýä òàâàí æèë áîëæ áàéãàà ãýðëýýä óäààã¿é çàëóóõàí áàãø àæ. Ãóðâàí æèëèéí ºìíº àâãà ýã÷ íü ò¿¿íä òàâàí òîîðîé áýëýãëýæýý. Çàëóó áàãø àìüäðàëä íýìýðòýé ãýæ áîäîîä ãàéõàéãàà ºñ㺺ä ìàõûã íü çàõ çýýëä íèéë¿¿ëñýí ãýäýã. Èíãýæ ãàõàé ºñãºõ òóðøëàãàòàé áîëæýý. ªíãºðñºí æèë àéìàã õºãæ¿¿ëýõ ñàíä õàíäàí òºñºë áè÷èæ, 10 ñàÿ òºãðºãèéí õ¿¿ã¿é çýýë àâñàí. Çýýëñýí ìºí㺺𺺠ãàõàéí áàéð áàðüæ, õî¸ð ìýãæ, àðàâ ãàðóé òîîðîéòîé худалдаж авсан байна. Ò¿¿íèé ãàõàé ýðãýëòýíä îðæ ýõýëæýý. Îäîî 30-ààä òîîðîéòîé áîëñîí. Îõèí òîîðîéãîî îðîí íóòàã ãýäãýýðýý àðàé õÿìä 350 ìÿíãàí òºãðºãººð áîðëóóëæ áàéгаа. Óäàõã¿é ñóðãóóëü àìðàõ áîëîõîîð íàìàð áîëòîë òîîðîéãîî øàõàæ, öýâýð àøãàà àâ÷ ýõýëíý ãýæ ÿðèëàà. Ò¿¿íèé ãàíö ñàíàà çîâîîæ áàéãàà ç¿éë íü ãàõàéí òýæýýë áºãººä ýíý çóí àõèóõàí õàëãàé ò¿¿æ, äàðøèëíà ãýíý.

457 ãàðóé ºðõèéí 1761 èðãýíòýé Рашаант тосгонд хүн бүр аж ахуй эрхлэж, хаврын ид ажил өрнөн байна. Удахгүй энд шинэÑî¸ëûí òºâ, çàõèðàã÷èéí àëáàíû áàéð,Öàãäààãèéí êàáîí áàðèãäàхаар хөрөнгө мөнгө шийдэгдээд байгаа аж.

̺í ×óëóóòûí ðàøààíаа õàìãààëàõ, ãýð õîðîîëîëä íýã ã¿íèé õóäàã áàðèх, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã õàëàìæëàõ áàéð барих ажлыг “Òîãòâîðòîé àìüæèðãàà-2” òºñ뺺ð хийх гэж байгаа хэмээн тосгоны залуухан захирагч П.Отгонбаяр ярилаа. Хоёрхон сарын дараа эрт ургацын ногоо гарч, өрхийн аж ахуй эрхлэгчид ногоогоо ачаад Äàðõàí, Ýðäýíýò ð¿¿ гараад өгнө. НээрээӨ.Æ¿ãäýðíàìæèëûí хэлснээр сàéõàí àìüäðàë õºäººд áàéíà ø¿¿.

Р.Бумдарь

Зураг дээр: 1.Шар ус õýìýýõ ãàçàð òàðèàëàëòàà õèéæ áóé Ө.Æ¿ãäýðíàìæèë

Зураг дээр: 2.Сумын малын их эмч Г.Эрдэнээгийн бариулж буй ìàë ýì÷èëãýýíèé íýãäñýí öýã

Зураг дээр: 3.Өрхийн үйлдвэрлэгч Õ.Ãàíболдынхон

 

Зураг дээр: 4.Õ.Áîëîð ãóàéí хүлэмжинд эрт ургацын ногоо соёолжээ

5. Орон нутгийн сэтгүүлчид ажлаа хийж байгаа нь